دولت در سال 1405 چه تصمیمی درباره قیمت نان خواهد گرفت؟
با توجه به لایحه بودجه ۱۴۰۵، موضوع یارانه نان بار دیگر مورد بحث قرار گرفته است. این مسئله حیاتی میتواند تأثیرات عمیقی بر زندگی میلیونها خانوار ایرانی داشته باشد.
ابهام در تایین ذینفع نهایی
بند چالشبرانگیز جدول شماره ۱۴ در لایحه بودجه، رقم ۲۹۰ همت برای یارانه نان را مطرح میکند. این سؤال پیش میآید که «ذینفع نهایی» این مبلغ دقیقاً چه کسی است؟ نانواییها، مردم، یا حلقه دیگری در زنجیره تولید و توزیع؟
جزئیات مصوبه نشان میدهد که این رقم کلان بدون تغییر نسبت به نسخه اولیه لایحه دولت تثبیت شده است، اما عبارت مبهم «پرداخت به ذینفع نهایی» دو سناریو متفاوت را برای سیاستگذاران به وجود آورده است.
سناریوهای ممکن
- سناریوی اول: استمرار مدل کنونی یعنی تزریق یارانه به نانوایی یا آرد. در این سناریو، قیمت نان برای مردم ثابت میماند، اما دولت هزینه واقعی را در پسزمینه تأمین میکند. علیرغم حفظ آرامش روانی جامعه، این مدل با خطراتی مانند انحراف در شبکه مصرف و قاچاق آرد مواجه است.
- سناریوی دوم: پرداخت مستقیم یارانه به خانوارها در قالب نقدی یا کالابرگ یک میلیونی. این رویکرد در ابتدا شفافیت مالی و کاهش واسطهگری را افزایش میدهد، اما به دنبال بازگشت قیمت نان به نرخ واقعی، ممکن است تبعات اجتماعی سنگینی در پی داشته باشد.
تجربه تلخ شوکهای قیمتی در زمینه اصلاح بنزین و حذف ارز ترجیحی، نشان داده است که فاصله میان برآوردهای ریاضی و واقعیت روانی بازار بسیار قابل توجه است. در آن زمان، کارشناسان اثر تورمی کمتری از ۲ درصد را پیشبینی کرده بودند، اما انتظارات تورمی سبب افزایش آن تا ۱۰ درصد شد.
اکنون این نگرانی وجود دارد که آزادسازی قیمت نان نیز با حساسیت بیشتری مواجه شود و آرامش اقشار پایین را تحت تأثیر قرار دهد.
نظارت سیستم و فساد
برخی مدافعان آزادسازی قیمتها، اختلاف شدید قیمت آرد دولتی (۹۰۰ تومان) و آرد آزاد (۲۰ هزار تومان) را به عنوان دلیلی برای فساد و قاچاق میدانند. اما دادههای سامانه هوشمندسازی نان (نانینو) تصویر متفاوتی ارائه میکند؛ میزان مصرف آرد یارانهای علیرغم افزایش شکاف قیمتی تقریباً ثابت مانده است. این بدان معناست که کنترل مبتنی بر فناوری تا حد قابل قبولی توانسته جایگزین ابزار قیمتی شود.
بنابراین، نیازی به تحمیل هزینه اجتماعی آزادسازی وجود ندارد.
عدالت توزیعی در یارانهها
مدافعان پرداخت نقدی بر عدالت و شفافیت آن تأکید دارند، اما واقعیت مصرف نان در ایران از ناهمگونی زیادی برخوردار است. در مناطق روستایی و کمبرخوردار، سرانه مصرف نان چند برابر شهرهای بزرگ است. در نتیجه، یارانه یکسان برای همه، به عدالت لطمه میزند.
تجربه حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی نشان داده است که یارانه نقدی به سرعت در برابر تورم بیاثر میشود، در حالی که تأمین نان ارزان، یک حمایت پایدار محسوب میشود.